Υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα που μας μιλούν για βασιλιάδες, πολέμους, θεούς και μεγάλες αυτοκρατορίες. Και υπάρχουν κάποια άλλα, πολύ μικρότερα, που μας φέρνουν απροσδόκητα κοντά σε έναν άνθρωπο που έζησε χιλιάδες χρόνια πριν. Ο Δίσκος του Μαλιάνο ανήκει σε αυτή τη δεύτερη, πιο σπάνια κατηγορία.
Πρόκειται για μια μικρή, καμπύλη πλάκα από μόλυβδο, περίπου 7 επί 8 εκατοστά και βάρους περίπου 191 γραμμαρίων, η οποία βρέθηκε το 1882 στην περιοχή του Μαλιάνο της Τοσκάνης, περίπου δύο χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του σημερινού Μαλιάνο, στην κοιλάδα του ποταμού Αλμπένια της Ιταλίας. Χρονολογείται περίπου στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. και σήμερα φυλάσσεται στο Museo Archeologico Nazionale di Firenze, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Φλωρεντίας.
Η πλάκα είναι ιδιαίτερη όχι μόνο για την ηλικία και το υλικό της, αλλά κυρίως για την επιγραφή της. Το κείμενο είναι χαραγμένο και στις δύο πλευρές, με τις λέξεις να αναπτύσσονται σπειροειδώς από την περιφέρεια προς το κέντρο. Με περισσότερες από εβδομήντα λέξεις, συγκαταλέγεται ανάμεσα στα μεγαλύτερα σωζόμενα κείμενα της Ετρουσκικής γλώσσας.
Και εδώ αρχίζει το μυστήριο.
Η Ετρουσκική γλώσσα εξακολουθεί να μας αντιστέκεται. Ένα σημαντικό μέρος του κειμένου μπορεί να αναγνωριστεί, ιδιαίτερα τα ονόματα θεοτήτων και ορισμένοι τελετουργικοί όροι, όμως η πλήρης σύνταξη και σημασία αρκετών σημείων παραμένουν αβέβαιες. Για τον λόγο αυτό έχουν προταθεί διαφορετικές μεταφράσεις και ερμηνείες. Η πιο προσεκτική επιστημονική προσέγγιση θεωρεί ότι ο Δίσκος του Μαλιάνο περιέχει κυρίως τελετουργικές οδηγίες και αφιερώσεις προς θεότητες, καθώς και αναφορές σε νεκρούς και προγόνους.
Ανάμεσα στα ονόματα που διαβάζονται στην επιγραφή βρίσκονται οι Cautha, Maris, Thanr, Calus, Suri και Tin/Tinia, ενώ γίνεται λόγος για αφιερώσεις, συγκεκριμένους τόπους, χρονικά διαστήματα και τελετουργικές πράξεις. Στη μία πλευρά, μάλιστα, γίνεται αναφορά στους αγαπημένους προγόνους. Η εικόνα που σχηματίζεται είναι ενός κόσμου στον οποίο η σχέση των ζωντανών με τους νεκρούς δεν σταματά με τον θάνατο, αλλά συνεχίζεται μέσα από τελετές, προσφορές και μνήμη.
Και όμως, υπάρχει κάτι στην παράδοση που συνόδευσε την ερμηνεία του Δίσκου που μας επιτρέπει να τον κοιτάξουμε και διαφορετικά: όχι μόνο ως ένα τελετουργικό κείμενο, αλλά ως ένα ίχνος της ανθρώπινης ανάγκης να συνεχίσουμε να φροντίζουμε εκείνους που αγαπήσαμε.
Οι «συμβουλές» προς τον νεκρό: τι μπορούμε πραγματικά να πούμε;
Εδώ χρειάζεται μια διάκριση.
Στη δημοφιλή αφήγηση που συνοδεύει τον Δίσκο του Μαλιάνο, η γυναίκα εμφανίζεται να απευθύνεται στον νεκρό σύζυγό της με μια σειρά από απλές, καθημερινές συμβουλές: να ξεκουράζεται πάνω σε ζεστό μαλλί, να καθαρίζεται με αγνά βότανα, να αποφεύγει τα γλυκά και το κρασί και να χρησιμοποιεί ζεστά ροφήματα με μυρτιά και φασκόμηλο για τους πόνους (βλπ. Χριστίνα Παπαδάκη στο FB).
Αυτές οι συγκεκριμένες συμβουλές, ωστόσο, δεν μπορούν να παρουσιαστούν ως ασφαλής κυριολεκτική μετάφραση της Ετρουσκικής επιγραφής. Η επιστημονική βιβλιογραφία για τον Δίσκο τον ερμηνεύει διαφορετικά: ως κείμενο τελετουργικών οδηγιών, αφιερώσεων και θρησκευτικών υποχρεώσεων.
Αξίζει όμως να εξετάσουμε αυτές τις συμβουλές ως ένα ερμηνευτικό και ανθρωπολογικό μοτίβο, γιατί η σημασία τους για έναν άνθρωπο της αρχαιότητας είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.
«Να ξεκουράζεσαι πάνω σε ζεστό μαλλί»
Το μαλλί, σε έναν αρχαίο Μεσογειακό κόσμο, δεν ήταν απλώς ένα υλικό ένδυσης. Ήταν υλικό καθημερινής χρήσης, συνδεδεμένο με την προστασία από το κρύο, την άνεση και τη φροντίδα του σώματος.
Αν δεχθούμε αυτή τη συμβουλή ως μέρος της παράδοσης γύρω από το κείμενο, το σημαντικότερο δεν είναι τόσο η ιατρική της αποτελεσματικότητα με τα σημερινά δεδομένα, όσο η νοοτροπία που εκφράζει.
Η πρώτη σκέψη της γυναίκας είναι:
να μην κρυώνει ο άνθρωπός της.
Αυτό είναι μια εξαιρετικά οικεία μορφή αγάπης. Η φροντίδα αρχίζει από το σώμα και από τις πιο απλές ανάγκες του.
«Να καθαρίζεσαι με αγνά βότανα»
Τα βότανα είχαν στον αρχαίο κόσμο πολλαπλή σημασία: πρακτική, θεραπευτική, αρωματική αλλά και τελετουργική.
Η καθαριότητα, άλλωστε, δεν πρέπει να νοείται μόνο με τη σημερινή έννοια της υγιεινής. Στους αρχαίους πολιτισμούς το καθαρό και το αγνό μπορούσαν να συνδέονται και με το ιερό.
Επομένως, μια τέτοια συμβουλή μπορεί να ιδωθεί σε δύο επίπεδα: ως φροντίδα του σώματος και ως προσπάθεια προετοιμασίας του ανθρώπου για μια κατάσταση που βρίσκεται ανάμεσα στο καθημερινό και το θρησκευτικό.
«Να μένεις μακριά από τα γλυκά»
Εδώ η συμβουλή γίνεται σχεδόν εκπληκτικά σύγχρονη.
Η γυναίκα δεν ενδιαφέρεται μόνο για τη μεταφυσική τύχη του άνδρα της. Τον αντιμετωπίζει σαν έναν άνθρωπο που χρειάζεται να προσέχει τι καταναλώνει.
Αν διαβάσουμε τη φράση ανθρωπολογικά, αυτό δείχνει κάτι πολύ σημαντικό: η φροντίδα δεν εκφράζεται πάντοτε με μεγάλες δηλώσεις αγάπης. Εκφράζεται συχνά με περιορισμούς:
«Μην τρως αυτό.»
«Μην κάνεις εκείνο.»
«Πρόσεχε.»
Η αγάπη μπορεί να παίρνει τη μορφή συμβουλής.
«Να αποφεύγεις το κρασί»
Το κρασί είχε κεντρική θέση στον Μεσογειακό κόσμο και, ειδικά στον αρχαίο, δεν ήταν απλώς ένα καθημερινό ποτό. Συνδεόταν με το φαγητό, την κοινωνικότητα, τη γιορτή και τη θρησκευτική τελετουργία.
Γι' αυτό μια συμβουλή αποχής από το κρασί, εάν πράγματι αποδιδόταν σε αυτό το κείμενο, θα μπορούσε να έχει τόσο πρακτικό όσο και συμβολικό χαρακτήρα.
Η γυναίκα θα έλεγε ουσιαστικά στον άνθρωπό της: «Πρόσεχε τον εαυτό σου ακόμη και στις απολαύσεις.»
Είναι μια αντίληψη που παραμένει αναγνωρίσιμη μέχρι σήμερα.
«Να πίνεις ζεστά ροφήματα με μυρτιά και φασκόμηλο»
Η μυρτιά και το φασκόμηλο ανήκουν σε έναν κόσμο όπου τα φυτά δεν ήταν απλώς στοιχεία της φύσης, αλλά μέρος της καθημερινής γνώσης για την ευεξία.
Ο αρχαίος άνθρωπος δεν διέθετε τη σύγχρονη φαρμακολογία, διέθετε όμως μια τεράστια εμπειρική γνώση για φυτά, τροφές, αφεψήματα και πρακτικές ανακούφισης.
Το ενδιαφέρον, επομένως, δεν βρίσκεται στο αν ένα συγκεκριμένο ρόφημα θα μπορούσε να θεραπεύσει έναν συγκεκριμένο πόνο με τα σημερινά επιστημονικά κριτήρια. Βρίσκεται στην αντίληψη ότι η φύση μπορεί να γίνει σύμμαχος του ανθρώπου απέναντι στην ταλαιπωρία.
Και πάλι όμως, πρέπει να τονίσουμε ότι η συγκεκριμένη σύνδεση μυρτιάς και φασκόμηλου με τις «συμβουλές προς τον σύζυγο» δεν αποτελεί ασφαλή μετάφραση της σωζόμενης επιγραφής.
Από τη θρησκεία στη φροντίδα
Ακόμη κι αν αφήσουμε στην άκρη την κυριολεκτική εκδοχή των συμβουλών, το πραγματικό κείμενο του Δίσκου μάς οδηγεί σε μια πολύ ενδιαφέρουσα εικόνα.
Οι Ετρούσκοι δεν φαίνεται να αντιμετώπιζαν τον θάνατο ως μια απλή εξαφάνιση. Οι θεότητες που αναφέρονται και οι τελετουργικές αφιερώσεις δείχνουν έναν κόσμο στον οποίο οι νεκροί εξακολουθούν να αποτελούν μέρος μιας θρησκευτικής και οικογενειακής πραγματικότητας. Ο ζωντανός έχει ακόμη υποχρεώσεις απέναντί τους: να προσφέρει, να τελεί, να θυμάται, να φροντίζει.
Και εδώ η απόσταση των 2.500 χρόνων ξαφνικά μικραίνει.
Γιατί τι είναι η φροντίδα του νεκρού, αν όχι ένας τρόπος να συνεχιστεί μια σχέση που ο θάνατος διέκοψε μόνο σωματικά;
Η γυναίκα που θυμάται τον άνδρα της, που προσφέρει για εκείνον, που επικαλείται θεότητες για την προστασία του, δεν κάνει απλώς μια θρησκευτική πράξη. Διατηρεί έναν δεσμό.
Ο θάνατος αφαιρεί την παρουσία, όχι απαραίτητα τη σχέση.
Θεολογικά: ο άνθρωπος δεν εγκαταλείπεται στον θάνατο
Από θεολογική άποψη, ο Δίσκος μας ανοίγει ένα παράθυρο στην Ετρουσκική αντίληψη του επέκεινα. Οι θεότητες δεν εμφανίζονται ως μακρινές αφηρημένες υπάρξεις, αλλά ως δυνάμεις που μπορούν να συνδεθούν με τη μοίρα του ανθρώπου μετά τον θάνατο.
Ο ζωντανός άνθρωπος κάνει αυτό που μπορεί: προσφέρει, επικαλείται, τηρεί τις τελετουργικές υποχρεώσεις. Εκεί όπου η ανθρώπινη δύναμη σταματά, αναλαμβάνει το θείο.
Έτσι η θρησκεία γίνεται ένας τρόπος να διατηρηθεί η ελπίδα ότι ο νεκρός βρίσκεται ακόμη μέσα σε μια τάξη πραγμάτων και δεν έχει χαθεί στο απόλυτο τίποτα.
Ψυχολογικά: η φροντίδα ως συνέχεια του δεσμού
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η ψυχολογική διάσταση.
Ο άνθρωπος που πενθεί συχνά δεν σταματά αμέσως να απευθύνεται εσωτερικά σε εκείνον που έχασε. Συνεχίζει να σκέφτεται τι θα του έλεγε, τι θα έκανε, τι θα τον συμβούλευε.
Η αρχαία γυναίκα, μέσα από την τελετουργία, κάνει κάτι ανάλογο: αρνείται να αφήσει τη σχέση να εξαφανιστεί μαζί με το σώμα.
Η φροντίδα μετατρέπεται σε μνήμη.
Και η μνήμη γίνεται ένας τρόπος συνέχισης της αγάπης.
Φιλοσοφικά: μπορεί η αγάπη να επιβιώσει από τον θάνατο;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο βαθύ ερώτημα.
Εάν ο άνθρωπος που αγαπάμε πεθάνει, παύει άραγε και η σχέση μας μαζί του;
Ο Δίσκος του Μαλιάνο δίνει, έστω έμμεσα, μια διαφορετική απάντηση.
Η σχέση μπορεί να μεταμορφωθεί.
Δεν υπάρχει πλέον κοινή καθημερινότητα, υπάρχει όμως μνήμη. Δεν υπάρχει συνομιλία με την κυριολεκτική έννοια, υπάρχει όμως επίκληση. Δεν υπάρχει φυσική φροντίδα, υπάρχει τελετουργική φροντίδα.
Ο άνθρωπος συνεχίζει να ζει μέσα στον άνθρωπο που τον θυμάται.
Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό νόημα της μνήμης: να μην επιτρέπει στον θάνατο να έχει τον τελευταίο λόγο.
Και κοινωνιολογικά: μια γυναίκα που μας μιλά ύστερα από 2.500 χρόνια
Υπάρχει, τέλος, μια διάσταση που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή.
Η αρχαιότητα έχει διασωθεί κυρίως μέσα από τα έργα ισχυρών ανδρών: βασιλιάδων, στρατηγών, πολιτικών, ιερέων και συγγραφέων.
Εδώ, αντίθετα, η εικόνα που θέλουμε να κρατήσουμε είναι εκείνη μιας γυναίκας που ενδιαφέρεται για τον νεκρό της, για την οικογένεια, για τις τελετουργικές υποχρεώσεις και για τη συνέχιση της τάξης του σπιτιού και των προγόνων.
Ακόμη και αν δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα την προσωπική της ιστορία, το εύρημα μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε έναν κόσμο όπου η οικογένεια, η θρησκεία, οι νεκροί και οι ζωντανοί αποτελούσαν ένα ενιαίο δίκτυο σχέσεων.
Και αυτό είναι ίσως που κάνει τον Δίσκο τόσο συγκινητικό.
Δεν είναι απλώς ένα κομμάτι μολύβδου.
Είναι η υλική απόδειξη ότι, πριν από περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια, κάποιοι άνθρωποι αισθάνονταν την ανάγκη να τιμήσουν τούς προγόνους τους και να ζητήσουν από τις θεότητες να συνεχίσουν εκεί όπου οι ίδιοι δεν μπορούσαν να αφήσουν γραμμένες οδηγίες για τους νεκρούς τους, ούτε πλέον να βοηθήσουν.
Η επιστήμη μάς ζητά να είμαστε προσεκτικοί και να μην αποδίδουμε στην επιγραφή περισσότερα απ' όσα πραγματικά μπορούμε να διαβάσουμε. Η ανθρώπινη φαντασία, όμως, μας επιτρέπει να σταθούμε μπροστά της και να αναγνωρίσουμε κάτι που δεν χρειάζεται μετάφραση:
την ανάγκη του ανθρώπου να συνεχίζει να φροντίζει εκείνους που αγάπησε, ακόμη κι όταν ο θάνατος έχει κάνει τη φροντίδα αυτή αδύνατη.
Και ίσως αυτός είναι ο πιο συγκλονιστικός διάλογος που μπορεί να ανοίξει ένα τόσο μικρό αντικείμενο: ένας διάλογος ανάμεσα στους ζωντανούς και στους νεκρούς, ανάμεσα στη θρησκεία και στην ανθρώπινη αγάπη, ανάμεσα στη μνήμη και στη λήθη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου